De geschiedenis van Moldavië, van Cucuteni tot Brussel

IVan Cucuteni tot de Gouden Horde

Lang voor er van Moldavië sprake was, woonden tussen de Karpaten en de Dnjestr al boeren die tot de vaardigste pottenbakkers van het Europese neolithicum behoorden. De Cucuteni-Trypillia-cultuur, genoemd naar vindplaatsen in Roemenië en Oekraïne, bloeide ruwweg tussen 5500 en 2750 v.Chr. Haar nederzettingen telden soms honderden huizen, die om nog altijd onduidelijke redenen periodiek werden afgebrand. Wat overblijft, is aardewerk met spiralen in rood, wit en zwart, dat u in Moldavische en Roemeense musea terugziet.

In het laatste millennium voor onze jaartelling leefden hier Thracische stammen die de Grieken Geten noemden en de Romeinen Daciërs. Bij Butuceni, in de bocht van de Răut bij Orheiul Vechi, liggen de resten van een Getische vesting. Toen keizer Trajanus in 106 n.Chr. het Dacische rijk veroverde, bleef het grootste deel van het huidige Moldavië buiten de eigenlijke provincie, maar de Romeinse invloed reikte tot aan de kust van de Zwarte Zee. De aarden wallen in het zuiden heten in de volksmond Valul lui Traian, de wallen van Trajanus; wie ze werkelijk heeft opgeworpen en wanneer, is onder archeologen nog altijd een discussiepunt.

Na de Romeinen trokken eeuwenlang volkeren door de steppe: Goten, Hunnen, Slaven, Petsjenegen en Koemanen. Vanaf 1241 stond het gebied onder Mongoolse en later Tataarse heerschappij. Bij Orheiul Vechi lag in de 14e eeuw een stad van de Gouden Horde, waarvan archeologen de fundamenten hebben blootgelegd. Die vroege lagen verklaren waarom het landschap van centraal Moldavië bezaaid is met grafheuvels, wallen en vestingresten.

IIHet vorstendom Moldavië (1359-1812)

Het vorstendom Moldavië ontstond in 1359, toen Bogdan I zich losmaakte van het Hongaarse gezag en ten oosten van de Karpaten een eigen staat vestigde. De naam komt van de rivier Moldova, in het huidige Roemenië. De vroege hoofdsteden, Siret en later Suceava, liggen vandaag dan ook in Roemenië. Het grondgebied van de huidige republiek vormde de oostelijke helft van het vorstendom, tot aan de Dnjestr.

De bekendste vorst is Ștefan cel Mare (Stefan de Grote), die regeerde van 1457 tot 1504. In 1475 versloeg hij bij Vaslui een veel groter Ottomaans leger, een van de opvallendste Europese overwinningen op de sultan in die eeuw. Toch verloor hij in 1484 de havensteden Chilia en Cetatea Albă aan de Ottomanen en hun Krim-Tataarse bondgenoten. Onder zijn bewind verrezen tientallen stenen kerken en kloosters in een eigen Moldavische bouwstijl. De Roemeens-orthodoxe Kerk verklaarde hem in 1992 heilig; zijn standbeeld met het kruis in de hand staat aan de ingang van het park in Chișinău dat zijn naam draagt.

Na Ștefans dood groeide de Ottomaanse greep. In 1538 trok sultan Süleyman de Prachtlievende het land binnen. De vesting Tighina werd een Ottomaans steunpunt onder de naam Bender, en Moldavië werd een vazalstaat die jaarlijks schatting betaalde. Het vorstendom behield eigen vorsten, een eigen kerk en een eigen adel, maar Istanboel besliste mee wie op de troon zat.

Een poging om daaraan te ontsnappen kwam van Dimitrie Cantemir, vorst in 1710-1711, die een bondgenootschap sloot met tsaar Peter de Grote. Na de nederlaag van het Russisch-Moldavische leger aan de Prut in 1711 week hij uit naar Rusland, waar hij de Descriptio Moldaviae schreef, de eerste uitvoerige beschrijving van het land. Daarna benoemde de sultan een eeuw lang vooral Griekse vorsten uit de Istanboelse wijk Fanar, de zogenaamde fanarioten. Tussen 1711 en 1812 bezetten Russische legers Moldavië vijf keer.

IIIBasarabië onder het tsarenrijk (1812-1917)

Bij de Vrede van Boekarest van 28 mei 1812 stond het Ottomaanse Rijk de oostelijke helft van Moldavië, het land tussen Prut en Dnjestr, af aan Rusland. Sint-Petersburg noemde het nieuwe gebied Basarabië, een naam die oorspronkelijk alleen voor het zuiden gold. Het westelijke deel van het vorstendom ging in 1859 samen met Walachije op in de staat die later Roemenië zou heten. Vanaf dat moment liepen de twee helften van het oude Moldavië uit elkaar.

Het tsarenrijk liet de provincie aanvankelijk een zekere autonomie, maar trok die snel weer in. Het Roemeens verdween in 1834 uit scholen en overheidsdiensten, en in 1854 werd het Russisch de officiële taal. Bij de volkstelling van 1897 kon slechts 15,4% van de bevolking lezen en schrijven, onder Moldaviërs maar 6%.

Tegelijk veranderde de bevolking. Rusland bood land aan kolonisten in het dunbevolkte zuiden: Duitsers, Bulgaren en Gagaoezen, een Turkstalig orthodox volk dat zich tussen 1820 en 1846 onder meer in Comrat vestigde. Ook Oekraïners, Russen en Joden trokken naar de provincie. Chișinău groeide van een marktplaats uit tot gouvernementshoofdstad met rechte straten, een kathedraal (1836) en een triomfboog (1840). De Russische dichter Aleksandr Poesjkin bracht er tussen 1820 en 1823 zijn ballingschap door.

De schaduwzijde toonde zich in 1903. Op paaszondag brak in Chișinău, toen Kisjinev, een pogrom uit waarbij 49 Joden werden gedood en honderden gewond. De Hebreeuwse dichter Chaim Nachman Bialik schreef er In de stad van de slachting over, en de gebeurtenissen haalden de wereldpers. Na de Russische revolutie van 1905 groeide een bescheiden Moldavische nationale beweging, waarin de jurist en schrijver Constantin Stere een voortrekker was.

IVUnie met Roemenië en een republiek over de Dnjestr (1917-1940)

De ineenstorting van het tsarenrijk in 1917 opende een kort venster. Een regionale raad, het Sfatul Țării, riep op 15 december 1917 een autonome Moldavische Democratische Republiek uit binnen een Russische federatie. Na een korte bezetting van Chișinău door de bolsjewieken en de komst van Roemeense troepen volgde op 6 februari 1918 de onafhankelijkheid. Op 9 april 1918 (27 maart volgens de oude kalender) stemde de raad met 86 stemmen voor, 3 tegen en 36 onthoudingen voor een voorwaardelijke unie met Roemenië. In december 1918 vielen de voorwaarden weg.

Het Verdrag van Parijs van 28 oktober 1920 erkende de unie, maar Japan ratificeerde het nooit en Moskou weigerde de nieuwe grens te aanvaarden. Tussen de wereldoorlogen was Basarabië een overwegend agrarische provincie van Roemenië, met een landhervorming, nieuwe scholen en het Roemeens als taal van onderwijs en bestuur.

De Sovjet-Unie antwoordde op haar manier. In 1924 richtte ze op de linkeroever van de Dnjestr, binnen Sovjet-Oekraïne, een Moldavische Autonome Socialistische Sovjetrepubliek op, met eerst Balta en vanaf 1929 Tiraspol als hoofdstad. Daar werd een aparte 'Moldavische' taal in cyrillisch schrift gepromoot als tegenwicht voor het Roemeens. Dat schrift gold er in 1924-1932 en opnieuw vanaf 1938. Die autonome republiek is een van de historische wortels van het huidige Transnistrië.

VOorlog, Holocaust en deportaties (1940-1953)

Het geheime protocol bij het Molotov-Ribbentroppact van augustus 1939 wees Basarabië toe aan de Sovjet-invloedssfeer. Na een ultimatum trok het Rode Leger op 28 juni 1940 het gebied binnen. Op 2 augustus 1940 werd de Moldavische SSR opgericht, uit het centrale deel van Basarabië en een strook van de oude autonome republiek op de linkeroever. Het noorden en het zuiden van Basarabië gingen naar Sovjet-Oekraïne. Daarom liggen de oude havens aan de Donau en de Zwarte Zee vandaag in Oekraïne.

De eerste massadeportatie volgde in de nacht van 12 op 13 juni 1941: ongeveer 19.000 mensen werden naar het oosten van de Sovjet-Unie gestuurd. Kort daarna viel Duitsland samen met Roemenië de Sovjet-Unie aan, en in juli 1941 kwam Basarabië opnieuw onder Roemeens bestuur. Voor de Joodse bevolking betekende dat de Holocaust. In Chișinău werden meer dan 11.000 mensen in een getto opgesloten, en tienduizenden Joden uit Basarabië werden gedeporteerd naar kampen in Transnistrië, het gebied tussen Dnjestr en Boeg dat Roemenië toen bestuurde. Yad Vashem heeft de namen van 60.732 vermoorde Basarabische Joden geregistreerd.

In augustus 1944 heroverde het Rode Leger de regio tijdens het offensief Iași-Chișinău. Na de oorlog volgden droogte, verplichte graanleveringen en een hongersnood in 1946-1947 die volgens gangbare schattingen minstens 115.000 boeren het leven kostte. In de nacht van 5 op 6 juli 1949 deporteerde de geheime politie ongeveer 35.000 mensen, vooral boerenfamilies die als koelakken werden bestempeld (Europa Liberă). Er waren 4.000 vrachtwagens en 1.570 veewagons voor nodig. Een derde golf in 1951 trof vooral religieuze groepen. Daarmee lag de weg open voor de collectivisering van de landbouw.

VISovjetrepubliek en taalbeweging (1953-1991)

Na Stalin werd de Moldavische SSR een landbouwrepubliek die wijn, tabak, fruit en groenten leverde aan de hele Sovjet-Unie. Leonid Brezjnev, later partijleider in Moskou, was er van 1950 tot 1952 eerste partijsecretaris. Zware industrie en de grote elektriciteitscentrale kwamen vooral op de linkeroever van de Dnjestr terecht, terwijl Russischtalige specialisten en arbeiders naar de steden trokken. Chișinău, zwaar beschadigd in de oorlog, werd heropgebouwd met brede lanen, woonblokken en modernistische landmarks.

Officieel bestond er een aparte Moldavische natie met een eigen taal in cyrillisch schrift; het Russisch was de taal van carrière en administratie. Onder Gorbatsjovs perestrojka groeide het verzet. Schrijvers en intellectuelen eisten de erkenning dat Moldavisch en Roemeens één taal zijn, en de terugkeer naar het Latijnse alfabet. Op 27 augustus 1989 kwamen honderdduizenden mensen samen op de Marea Adunare Națională, de Grote Nationale Vergadering, in Chișinău. Op 31 augustus 1989 maakte het parlement van de republiek het Moldavisch in Latijns schrift tot staatstaal. Die dag wordt nog elk jaar gevierd als Limba noastră, 'onze taal'.

In de Russischtalige steden op de linkeroever en in het Gagaoezische zuiden werd de taalwet als een bedreiging ervaren. Er volgden stakingen en tegenbewegingen. In augustus 1990 riep Comrat een Gagaoezische republiek uit, op 2 september 1990 volgde in Tiraspol een Transnistrische Moldavische Sovjetrepubliek. Chișinău erkende geen van beide. Na de mislukte staatsgreep in Moskou verklaarde Moldavië zich op 27 augustus 1991 onafhankelijk; Mircea Snegur werd de eerste president.

VIITransnistrië en Gagaoezië: de jaren negentig

De spanningen op de linkeroever liepen uit op een gewapend conflict. De eerste doden vielen in november 1990 in Dubăsari. Als officieel begin van de oorlog geldt 2 maart 1992, de dag waarop Moldavië lid werd van de Verenigde Naties. De bloedigste strijd werd in juni 1992 geleverd om Bender (Tighina), een stad op de rechteroever die de separatisten in handen wilden houden. Het Russische 14e Leger, dat in de regio gelegerd was, steunde de separatisten met wapens en manschappen en gaf begin juli met artillerievuur de doorslag.

Op 21 juli 1992 tekenden de presidenten Boris Jeltsin en Mircea Snegur in Moskou een staakt-het-vuren. Een vredesmacht van Russische, Moldavische en Transnistrische bataljons kwam onder een gezamenlijke controlecommissie. In totaal kwamen naar schatting ongeveer 1.000 mensen om (Veridica). Sindsdien is Transnistrië een door geen enkel VN-lid erkende de-factostaat met een eigen munt, de Transnistrische roebel, eigen grenscontroles en Russische troepen op zijn grondgebied. Gesprekken met de OVSE als bemiddelaar, Rusland en Oekraïne als bemiddelende landen en de EU en de Verenigde Staten als waarnemers hebben het conflict niet opgelost. Wie de regio wil bezoeken, raadpleegt vooraf het actuele reisadvies van de FOD Buitenlandse Zaken.

Met het zuiden liep het anders af. De grondwet van 29 juli 1994 verklaarde Moldavië permanent neutraal en noemde de staatstaal 'Moldavisch'; hetzelfde jaar werd het gedicht Limba noastră van Alexei Mateevici het volkslied. Op 23 december 1994 keurde het parlement de wet op de bijzondere status van Gagaoezië goed. Na een referendum in 1995 ontstond de autonome territoriale eenheid Gagaoezië (Gagauz Yeri), met Comrat als hoofdstad, een eigen volksvergadering en een rechtstreeks verkozen gouverneur, de başkan. Het model wordt vaak aangehaald als vreedzame oplossing van een etnisch conflict, al blijven de betrekkingen tussen Comrat en Chișinău gespannen. Ondertussen kromp de economie in de jaren negentig fors en begon een emigratiegolf die tot vandaag doorwerkt.

VIIITussen Moskou en Brussel (2001-2026)

In 2001 won de Partij van Communisten 71 van de 101 zetels en werd Vladimir Voronin president. Zijn regering zocht eerst toenadering tot Rusland, maar wees in 2003 een Russisch plan voor de federalisering van het land af en draaide daarna voorzichtig richting Europese Unie. Na de verkiezingen van april 2009 ontaardden protesten in Chișinău in rellen en de bestorming van het parlement. Bij vervroegde verkiezingen in juli 2009 kwam een coalitie van pro-Europese partijen aan de macht.

Moldavië tekende op 27 juni 2014 een associatieakkoord met de EU, met een vrijhandelszone, en sinds 28 april 2014 reizen Moldaviërs met een biometrisch paspoort zonder visum naar het Schengengebied. Datzelfde jaar verdween ongeveer een miljard dollar uit drie Moldavische banken, een fraudezaak die het vertrouwen in de politiek diep schokte.

In 2020 werd Maia Sandu tot president verkozen; haar partij PAS behaalde in 2021 een absolute meerderheid. Na de Russische inval in Oekraïne diende Moldavië op 3 maart 2022 een aanvraag in voor het EU-lidmaatschap. Op 23 juni 2022 werd het kandidaat-lidstaat, en op 25 juni 2024 begonnen in Luxemburg formeel de toetredingsonderhandelingen. In maart 2023 verving het parlement in alle wetten, ook in de grondwet, de term 'Moldavische taal' door 'Roemeense taal'.

Op 20 oktober 2024 keurde 50,35% van de kiezers in een referendum een grondwetswijziging goed die EU-toetreding als strategisch doel vastlegt. Sandu werd op 3 november 2024 herkozen met 55,35% van de stemmen in de tweede ronde. Beide stemmingen werden overschaduwd door beschuldigingen van Russische inmenging. Bij de parlementsverkiezingen van 28 september 2025 behield PAS met 55 van de 101 zetels de meerderheid.

In 2026 kwamen de onderhandelingen echt op gang. Op 15 juni 2026 opende de EU in Luxemburg de eerste cluster, Fundamentals, met onder meer rechtsstaat, justitie en grondrechten. Op 14 juli 2026 volgde de cluster externe betrekkingen. Daarmee stonden 7 van de 33 hoofdstukken open en was er nog geen enkel afgesloten (Radio Moldova, juli 2026). De regering mikt op een afronding van de onderhandelingen in 2028; toetreding rond 2030 geldt bij waarnemers als ambitieus maar niet onmogelijk.

IXWaar u de geschiedenis ziet

Moldavië heeft weinig grote monumenten, maar wel plekken waar de lagen van zijn geschiedenis zichtbaar op elkaar liggen. Een selectie, ongeveer chronologisch:

• Orheiul Vechi: een Getische vesting, de resten van een stad van de Gouden Horde en een rotsklooster in de kalksteenwand boven de Răut.
• Cetatea Soroca: de ronde vesting aan de Dnjestr, een schakel in de verdediging van het middeleeuwse vorstendom.
• Cetatea Tighina in Bender: Ottomaanse vesting en later Russisch fort, vandaag op Transnistrisch gecontroleerd gebied.
• Mănăstirea Căpriana: een van de oudste kloosters van het land, voor het eerst vermeld in 1429.
• Muzeul Național de Istorie a Moldovei in Chișinău: van prehistorisch aardewerk tot de Sovjetperiode.
• Complexul Memorial Eternitate in Chișinău: Sovjetmonument voor de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog.

Wie de Holocaust en de deportaties beter wil begrijpen, bezoekt in Chișinău ook de oude Joodse begraafplaats en het monument voor de gedeporteerden bij het treinstation. Samen tonen die plekken hoe één stuk land in zes eeuwen van vorstendom tot provincie, sovjetrepubliek en ten slotte onafhankelijke staat werd.