Cultuur van Moldavië, van lăutari tot Mărțișor

ITaal en identiteit

De officiële taal van Moldavië is het Roemeens. Sinds maart 2023 staat dat ook zo in de grondwet, nadat het parlement de term 'Moldavische taal' in alle wetten had vervangen. Het Grondwettelijk Hof had al in 2013 geoordeeld dat de onafhankelijkheidsverklaring van 1991, die van het Roemeens spreekt, voorrang heeft op de grondwetstekst. Het 'Moldavisch' dat de Sovjet-Unie als aparte taal promootte, was in wezen Roemeens in cyrillisch schrift. In Transnistrië is dat schrift tot vandaag in gebruik.

Taal en identiteit vallen niet vanzelf samen. Bij de volkstelling van 2024 noemde 76,7% van de inwoners zich Moldaviër en 8% Roemeen. Als moedertaal gaf 49,2% 'Moldavisch' op en 31,3% 'Roemeens', hoewel het om dezelfde taal gaat (census 2024). Het debat over die benaming, het zogenaamde moldovenisme tegenover een Roemeense identiteit, loopt dwars door families en partijen heen en is minder een taalkundige dan een politieke kwestie.

Russisch blijft een belangrijke tweede taal. Voor 11,1% is het de moedertaal, maar 15,3% spreekt het thuis het vaakst, vooral in de steden. Veel Gagaoezen, Bulgaren en Oekraïners gebruiken het als omgangstaal. Voor een bezoeker betekent dat: in Chișinău komt u met Engels bij jongeren vaak ver, elders openen een paar woorden Roemeens deuren. Bij alle cijfers hoort één kanttekening: de census telde Transnistrië en de stad Bender niet mee.

IIOrthodox geloof en kloosters

Bij de volkstelling van 2024 noemde 95% van de inwoners zich orthodox. Kerkelijk is het land wel verdeeld. De grootste kerk, de Metropolie van Chișinău en heel Moldavië, valt onder het patriarchaat van Moskou. Daarnaast bestaat de Metropolie van Basarabië, die onder het Roemeense patriarchaat valt en pas na een uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens door de staat werd geregistreerd. Sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 zijn tientallen priesters met hun parochies overgestapt naar de Roemeense kerk. Reuters telde begin 2026 ongeveer 300 parochies onder Boekarest tegenover zo'n 1.000 onder Moskou.

Voor bezoekers zijn de kloosters het tastbaarste deel van dat geloof. Ze liggen vaak in bossen of tegen kalksteenwanden langs de Răut en de Dnjestr. Căpriana, voor het eerst vermeld in 1429, ligt in de bossen van de Codri. Bij Orheiul Vechi, Țipova en Saharna zijn cellen en kapellen in de rots uitgehouwen. Andere kloosters, zoals Curchi en Hîncu, zijn grote ensembles met kerken, tuinen en gastenverblijven. Veel ervan werden in de Sovjettijd gesloten of voor andere doeleinden gebruikt en kregen na 1989 opnieuw monniken of nonnen.

Een kerk betreedt u met bedekte schouders en knieën; vrouwen dragen in kloosters meestal een hoofddoek, die vaak aan de ingang klaarligt. Tijdens de dienst staat de gemeenschap, banken zijn er nauwelijks. Fotograferen binnen is niet overal toegestaan, dus vraag het even.

IIIMuziek: lăutari, nai en Eurovision

De Moldavische volksmuziek draait om de lăutari, beroepsmuzikanten die van oudsher spelen op bruiloften, doopfeesten en markten. Het vak ging vaak van vader op zoon over, en veel muzikantenfamilies hebben Roma-wortels. De klassieke bezetting bestaat uit viool, țambal (hakkebord), contrabas, accordeon en de nai, een gebogen panfluit met een heldere, licht klagende klank. Daarnaast is er de cobza, een luit met korte hals, die UNESCO in 2025 samen met Roemenië als immaterieel erfgoed erkende (UNESCO). Het repertoire gaat van de trage, vrij ritmische doina tot snelle dansmelodieën als de hora en de sârba.

Regisseur Emil Loteanu bracht die wereld naar het witte doek met Lăutarii (1971), die op het festival van San Sebastián een Zilveren Schelp won. Componist Eugen Doga, geboren in 1937, schreef voor een latere film van Loteanu, Mijn lieve en tedere beest (1978), een wals die een van de bekendste melodieën van de Sovjetcinema werd. In Chișinău draagt het nationale opera- en ballettheater de naam van sopraan Maria Bieșu.

In de rest van Europa valt de Moldavische popmuziek vooral op via het Eurovisiesongfestival. Het land debuteerde in 2005 met Zdob și Zdub, een folkpunkband uit 1994, die met 'Boonika bate toba' zesde werd. De band keerde terug in 2011 en in 2022, toen hij met 'Trenulețul' zevende werd. Het beste resultaat blijft de derde plaats van SunStroke Project met 'Hey, Mamma!' in 2017. Na een jaar afwezigheid in 2025 nam Moldavië in 2026 weer deel; Satoshi eindigde met 'Viva, Moldova!' als achtste.

IVDans, weefkunst en ambacht

De hora is de dans die iedereen kent: een grote kring, handen in elkaar of armen op de schouders, die langzaam ronddraait en waarin gasten van elke leeftijd zonder uitleg meedoen. Op bruiloften wisselt ze af met snellere dansen als de sârba. Professionele ensembles zoals het nationale dansensemble Joc brachten die dansen naar podia in het buitenland.

Waar al die tradities samenkomen, is de bruiloft. Een lange avond met lăutari of een band, uren hora en sârba, en tafels vol sarmale, răcituri en cozonac: voor veel families is het het grootste feest dat ze organiseren, en ook emigranten komen er vaak voor terug naar het dorp.

De bekendste textielkunst zijn de scoarțe, geweven wollen tapijten zonder pool, met geometrische motieven of ranken van bloemen en bomen. Ze hingen aan de muur of lagen over banken en kisten, en hoorden bij de bruidsschat. UNESCO erkende de traditionele weefkunst van wandtapijten in Roemenië en Moldavië in 2016 als immaterieel erfgoed. In 2022 volgde de ie, de traditionele blouse met een geborduurde band op de schouder, de altiță, opnieuw samen met Roemenië.

Ook het pottenbakken leeft nog, al staat het onder druk. Het dorp Hoginești in het district Călărași is landelijk bekend om zijn aardewerk; pottenbakker Vasile Gonciar organiseert er een internationale pottenbakkersmarkt met workshops, volksmuziek en verkoop. Verder ziet u op het platteland houtsnijwerk aan poorten en waterputten, beschilderde paaseieren en vlechtwerk. Het etnografisch museum en het openluchtmuseum Muzeul Satului in Chișinău geven een goed overzicht van die ambachten.

VFeesten door het jaar

Het Moldavische jaar volgt de orthodoxe kerkkalender en het ritme van het platteland. De belangrijkste vaste momenten:

Rond de jaarwisseling trekken kinderen en jongeren langs de huizen met de Plugușorul, een oud wensritueel voor een goede oogst met belletjes en zweepgeklap, en met gemaskerde figuren zoals de geit, de capra. Wie dan in een dorp logeert, krijgt het bijna zeker te zien.

Elk dorp en elke stad heeft daarnaast een eigen hram, het feest van de heilige aan wie de kerk is gewijd. Dan komen familieleden van ver terug, staan de tafels vol en speelt er muziek tot laat. De nationale wijndag, die in 2026 haar 25e verjaardag vierde, is uitgegroeid tot een van de grootste publieksfeesten van het land, met proeverijen van wijnhuizen uit alle wijnregio's op straat (ONVV, 2026).

VILiteratuur

De Moldavische literatuur begint bij Dimitrie Cantemir, de vorst en geleerde wiens Descriptio Moldaviae, geschreven in Russische ballingschap, het land voor het eerst systematisch beschreef. In de 19e eeuw bracht Aleksandr Poesjkin drie jaar van zijn verbanning door in Chișinău, waar zijn huis nu een museum is. Bogdan Petriceicu Hasdeu, in 1838 geboren in het noorden van Basarabië, werd een van de grote Roemeense filologen. Constantin Stere beschreef in de romancyclus În preajma revoluției het Basarabië van de tsarentijd.

Het gedicht Limba noastră (Onze taal) van Alexei Mateevici uit 1917 is sinds 1994 het volkslied. In de Sovjettijd schreven Ion Druță en Grigore Vieru in het Roemeens, al verscheen hun werk in cyrillisch schrift. Vooral Vieru's gedichten voor kinderen en zijn liedteksten kent bijna iedereen. Paul Goma, geboren in Mana bij Orhei, werd vanuit Parijs een van de bekendste dissidente schrijvers van het Oostblok.

Van de hedendaagse auteurs is Tatiana Țîbuleac een van de meest vertaalde. Ze won in 2019 de Literatuurprijs van de Europese Unie voor Grădina de sticlă (De glazen tuin), een roman over een weesmeisje in het Chișinău van de jaren negentig. Wie Moldavië wil leren kennen voor een reis, vindt in haar werk en in dat van Druță een goede ingang.

VIIFilm en podium

De filmstudio Moldova-Film in Chișinău leverde in de Sovjettijd een kleine maar herkenbare cinema. Emil Loteanu werkte er tot 1973 en maakte daarna bij Mosfilm Tabor oechodit v nebo, internationaal bekend als Queen of the Gypsies, dat in 1976 de Gouden Schelp van San Sebastián won (Emil Loteanu). Acteur Mihai Volontir werd in de hele Sovjet-Unie bekend als de Roma-paardenhandelaar Budulai in de televisieserie Tsigan.

Twee internationale namen hebben hier hun wortels. Lewis Milestone, in 1895 geboren in Chișinău, won de Oscar voor beste regie met All Quiet on the Western Front (1930). Sopraan Maria Cebotari, in 1910 geboren in dezelfde stad, zong in de jaren dertig in de operahuizen van Dresden, Berlijn en Wenen. Maria Bieșu, naar wie de opera in Chișinău is genoemd, werd internationaal bekend met de rol van Cio-Cio-San in Madama Butterfly.

Het hedendaagse podium is klein maar actief: in Chișinău spelen meerdere theaters in het Roemeens en het Russisch, en er zijn een filharmonie, een orgelzaal en een circus. Voorstellingen zijn betaalbaar en vaak goed bezet, wat een avond in de opera of het theater ook voor bezoekers aantrekkelijk maakt.

VIIIArchitectuur: van tsarenstad tot Sovjetmodernisme

Het stadsbeeld van Chișinău ontstond grotendeels na 1812. Uit de tsarentijd stammen de neoclassicistische Catedrala Nașterea Domnului (1836) en de triomfboog ervoor (1840), en langs de hoofdboulevard staan herenhuizen en openbare gebouwen uit de late 19e eeuw. Architect Aleksej Sjtsjoesev, die later het Leninmausoleum in Moskou ontwierp, werd in 1873 in Chișinău geboren.

Na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog kreeg de stad een Sovjetplan met brede lanen. Vanaf de jaren zestig volgde een golf van Sovjetmodernisme die vandaag architectuurliefhebbers uit heel Europa trekt:

• Hotel Național (1978, ontworpen door A. Gorbunțov en V. Șalaghinov), het vroegere Intourist-hotel boven de hoofdboulevard; het raakte na de privatisering in verval en zijn toekomst is onzeker (The Calvert Journal).
• Porțile Orașului, twee torenflats van ongeveer 70 meter die als stadspoort aan de weg vanaf de luchthaven staan.
• Het staatscircus (1981), met zijn markante ronde koepel.
• Casa Romanița, een cilindervormige woontoren van 77 meter.
• Hotel Cosmos, geopend in 1983.

Op het platteland ziet u een heel andere architectuur: lage huizen met blauw of groen geschilderde gevels, houten veranda's, rijk versierde metalen poorten en overdekte waterputten langs de weg.

IXMinderheden en gedeeld erfgoed

Moldavië is een land van meerdere volken. De census van 2024, zonder Transnistrië, gaf dit beeld:

De Gagaoezen zijn orthodoxe christenen die een Turkse taal spreken, verwant aan het Turks en het Azerbeidzjaans. Ze vestigden zich tussen 1820 en 1846 in het toen dunbevolkte zuiden. In Comrat en in het museum van Beșalma ziet u hoe die combinatie van Turkse taal en orthodoxe traditie terugkomt in liederen, gerechten en klederdracht. De Bulgaren rond Taraclia kwamen in dezelfde periode als kolonisten. In Transnistrië wonen naast Moldaviërs veel Russen en Oekraïners.

De Roma van Soroca zijn bekend om de opvallende villa's op de heuvel boven de stad, met torentjes en zuilen die naar paleizen elders verwijzen. Het Joodse erfgoed is grotendeels verdwenen, maar was ooit bepalend: Chișinău, Soroca, Orhei en veel kleinere stadjes hadden grote Joodse gemeenschappen. Na de Holocaust en de emigratie in de late Sovjettijd en de jaren negentig bleef er weinig van over. In Chișinău herinneren de oude Joodse begraafplaats en een monument voor de slachtoffers van het getto eraan. Een andere verdwenen groep zijn de Bessarabische Duitsers, die in 1940, na de Sovjetannexatie, naar het Duitse Rijk werden overgebracht.